Η παρούσα ιστορική αναδρομή αποτελεί προϊόν εργασίας και προσφορά του Πανοσιολογιότατου Αρχιμανδρίτη Ιωακείμ Αρχοντού.


Κατά τούς πρώτους βυζαντινούς χρόνους τά Ψαρά ἀνῆκαν στίς ὀνομαζόμενες «Σποράδες Νήσους», ἐνώ διοικητικά στό ΙΖ΄Θέμα, τό ὁποῖο ὀνομάζονταν τό «τοῦ Αἰγαίου Πελάγους», & στήν 29η ἐπαρχία τήν λεγόμενη «τῶν Νήσων». Ἀπό πολλούς συγγραφεῖς πού ἔζησαν στήν περίοδο αὐτή συμπεραίνουμε ὅτι ἄλλοτε ἦταν κατοικημένα & ἄλλοτε ἔρημα. Ὁ Στέφανος ὁ Βυζάντιος (ἔζησε στά τέλη τοῦ 5ου μ.Χ. αἰ.) ἀναφερόμενος γιά τό νησί στό Γεωγραφικό του Λεξικό «Ἐθνικά» λέγει : «Ψύρα, νῆσος μικρά πλησίον Χίου, ἥν ὁ ποιητής καλεῖ, νήσου ἐπί ψυρίης· τό ἐθνικόν ψύριος, & τό θηλυκόν ψυρία, τό οὐδέτερον ψύριον (Στράβων)· λαμβάνεται & τό ὄνομα ἐπί εὐτελίᾳ διά τό εὐτελεστάτης εἶναι τήν νῆσον. Κρατῖνος, Ψύρα τόν Διόνυσον ἄγοντες & ἐν Νεμέσῃ, Ψύρα τε τήν Σπάρτην ἄγεις». Στήν ἀναφορά του αὐτή ὁ Στέφανος ὁ Βυζάντιος δέν ἀναφέρει τήν ὕπαρξη οἰκισμοῦ. Πολύ πιθανόν νά ἦταν κατά τό τέλος τοῦ 5ου αἰ. ἔρημο. Ὁ  Μέγας Φώτιος (810/820-893 μ.Χ.) γράφει στό ἔργο του «Λέξεων Συναγωγή» πρός τό τέλος τοῦ 9ου αἰ. ὅτι ἡ παροιμία «Ψύρα τόν Διόνυσον ἄγοντες συναντᾶται παρά Κρατίνῳ. Τά δέ Ψύρα, νησίδιον ἔρημον πλησίον Χίου· λέγεται δέ ἐπί τῶν ἐν εὐτελείᾳ σημαινόντων». Μᾶς παρέχει τήν πολύ σημαντική πληροφορία ὅτι & κατά τόν 9ο αἰ. ἦταν ἔρημο. Ὁ βυζαντινός λεξικογράφος Σουΐδας ἤ Σούδας (10ος μ.Χ. αἰ.) στό περίφημο λεξικό του δέν κάνει λόγο γιά οἰκιστική παρουσία ἀντίθετα σχεδόν ἐπαναλαμβάνει τά γραφόμενα τῶν προγενεστέρων συγγραφέων: «Ψύρα τόν Διόνυσον ἄγοντες. Ἡ παροιμία παρά Κρατίνῳ. Τά δέ Ψύρα εὐτελής νῆσός ἐστι καί μικρά πλησίον Χίου, μή δυναμένη οἶνον ἐνεγκεῖν· λέγομεν οὗν τήν παροιμίαν ἐπί τῶν ἐν συμποσίῳ ἀνακειμένων καί μή πινόντων· λέγεται δέ καί ἐπί τῶν ἐν εὐτελείᾳ σημαινόντων». Τέλος τόν 12ο αἰ. ὁ Εὐστάθιος Ἀρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης (περίπου 1115-1195/6 μ.Χ.) στό ἔργο του «Παρεκβολαί εἰς τήν Ὀμήρου Ἰλιάδα καί Ὀδύσσειαν» ἀναφέρει σχετικά: «Ψυρία δέ νησίδιον Χίου, φασίν, ἀπέχον σταδίους ὀγδοήκοντα, λιμένα ἔχον νηῶν εἴκοσι, λέγεται δέ καί οὐδετέρως τά Ψύρα, ὡς Ἀλκμάν· παρά τε ἱερόν σκόπελον, παρά τε Ψύραν τόν Διόνυσον ἄγοντες ἤγουν, ὡς οἷον ἐν οὐδενί τιθέμενοι τόν Διόνυσον, καί ἔστι παροιμία, τό Ψύρα τόν Διόνυσον διά τήν τῆς νήσου λυπρότητα». Ὁ Εὐστάθιος μολονότι  δέν ἀναφέρει πόλισμα ἐντούτοις κάνει λόγο γιά τήν ὕπαρξη λιμανιοῦ χωρητικότητας εἴκοσι καραβιῶν. Στό σημεῖο αὐτό πρέπει νά τονίσουμε, ὅτι ἡ ἀσημαντότητα & ἡ εὐτέλειά του κατά τούς ἀρχαίους χρόνους ἀποτέλεσαν τήν αἰτία γιά τή δημιουργία, στήν κλασική ἀλλά & στή βυζαντινή ἐποχή, παροιμιώδους εἰρωνικῆς ἐκφράσεως γιά εὐτελή & ἄχρηστα ζητήματα: «Ψύρα τόν Διόνυσον ἄγοντες».

Ἀπό τά ἀρχαιολογικά εὐρήματα εἴμαστε βέβαιοι ὅτι τά Ψαρά κατοικήθηκαν κατά τήν παλαιοχριστιανική περίοδο (πρίν ἀπό τό β΄μισό τοῦ 5ου αἰ. μ.Χ.). Στό Παλιόκαστρο σώζεται τμῆμα παλαιοχριστιανικοῦ κίονα. Σέ ναούς τοῦ οἰκισμοῦ διακρίνονται ἐντοιχισμένα παλαιοχριστιανικά γλυπτά μέλη. Ὁ Κ. Νικόδημος μᾶς διασώζει τήν πληροφορία, ὅτι στά μέσα τοῦ 19ου αἰ.ἀποκαλύφθηκε ἀνατολικά τοῦ Ἱ.Ναοῦ τῆς Μεταμορφώσεως κάτοψη ἡμικυκλικῆς τοιχοδομίας & ψηφιδωτοῦ δαπέδου πιθανότατα τῶν παλαιοχριστιανικῶν χρόνων, ἐνώ στά ἐρείπια τοῦ μή ὑπάρχοντος σήμερα ναοῦ τῆς Ἅγ. Σοφίας διακρίνονταν παλαιοχριστιανικά γλυπτά λείψανα. Σέ ἀπόσταση δέ λίγων μέτρων βορειότερα σώζεται τό νεκροταφεῖο παλαιοχριστιανικῆς πιθανώτατα ἐποχῆς. Κατά πάσα πιθανότητα τό τέλος τῆς βυζαντινῆς περιόδου βρῆκε ἴσως τά Ψαρά κατοικημένα.

Ἡ Χίος χάθηκε ὀριστικά ἀπό τούς Βυζαντινούς στά 1346 & περιῆλθε μέχρι τό 1566 στούς Γενουάτες. Τήν ἴδια σχεδόν ἐξέλιξη εἶχαν & τά Ψαρά. Στά 1403-1406 ὁ πρέσβης Clavijio περνῶντας ἀπό τό νησί καθώς & ἀπό τά Ἀντίψαρα τά βρῆκε κατοικημένα σέ ἀντίθεση μέ τόν Φλωρεντινό κληρικό Χριστόφορο Μπουοντελμόντι, ὁ ὁποῖος  στά 1418 φθάνοντας ἐκεῖ τό βρῆκε ἀκατοίκητο - ὅπως ἐπίσης τήν Τένεδο & τόν Ἅγ. Εὐστράτιο - «μόνο ἄγρια ζῶα ζοῦν σ’ αὐτόν τόν τόπο». Ἐφόσον οἱ πληροφορίες εἶναι ἀκριβεῖς συμπεραίνουμε ὅτι ἐρημώθηκαν στό χρονικό διάστημα μεταξύ 1407-1417. Ὁ σπουδαιότερος λόγος ἐρημώσεως ἦταν οἱ ἐπιδρομές τῶν πειρατῶν, αὐτός στάθηκε  ἡ αἰτία νά ἀποδεχθοῦν οἱ ψαριανοί τήν πρόσκληση τῶν Γενοβέζων ἡγεμόνων τῆς Χίου, τῶν Giustiniani, γιά μόνιμη ἐγκατάστασή τους στό μυροβόλο νησί τῆς μαστίχας, ὅπως ἀκριβῶς συνέβη μέ τούς κατοίκους τῆς Σάμου (1475) & Ἰκαρίας.

Ὁ Ἰταλός πάπας Pius II Piccolomini (1405-1464) λίγα χρόνια (1458-1464) μετά τήν Ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως στήν Κοσμογραφία του ἀναφέρει: «Ψύρα, ὑπάρχει ὁμώνυμος πόλις». Ἡ πληροφορία αὐτή ἄν καί κάνει λόγο γιά τήν πόλη ὅμως δέν ἀναφέρεται καθόλου σέ κατοίκους. Περισσότερο διαφωτιστικός εἶναι ὁ ἐπίσης ἰταλός ἀπό τήν Πάδοβα Benedeto Bordone, ὅταν γράφει  ὅτι στά 1528 «τά Ψαρά εἶχαν μία πόλη, ἡ ὁποία σήμερα εἶναι ἐρειπωμένη». Ὁ δέ ψαριανός Κωνστ. Νικόδημος μᾶς διασώζει τήν παρακάτω ἀτεκμηρίωτη μαρτυρία: «...ναύαρχός τις τῆς Βενετίας κατά τό 1553 διευθυνόμενος εἰς Σμύρνην ἐλιμενίσθη εἰς Ψαρά καί σημειοῖ εἰς τό ἡμερολόγιό του ὅτι τά  ηὗρεν ἔρημα...».

 
Ανάρτηση Αποφάσεων στο Διαδίκτυο | Δήμος Ψαρών